Het artikel in "Inzicht" is veel korter en werd door de redacteur geredigeerd.
Ik herinner het me nog alsof het gisteren was. Daar stond ik als vijfjarige voor het eerst, alsof ik vanop de top van het Empire State Building neerkeek, aan een reling in Leysin (Zwitserland). De aanblik van de besneeuwde bergen en de witte vallei dreigde me volledig op te slokken. Ik deinsde terug op de drempel en was ontzettend bang mezelf te verliezen en sloot me direct af. Ik kon het gewoon niet aan als vijfjarige. De onverwachte aanblik en grootsheid deden me letterlijk en figuurlijk duizelen. Het drong mijn hoofd binnen en ik was te bang om het toe te laten. De bergen zouden me volledig verzwelgen en ik zou mezelf niet meer kunnen terugvinden. Compleet en volledig verdwenen in die onmetelijk witte ruimte en dus reddeloos verloren.
Wist ik toen veel dat ik me volledig overgevend zou kunnen terugvinden als niemand en dus vol ledig, een ervaring waar reeds eeuwenlang mystici over spreken. Decennia later begreep ik Douglas Harding toen hij in zijn boek "On having no Head" zijn gelijkaardige ervaring beschreef die hij in de Himalaya had.
Het verschil? Hij ging de drempel over, ik deinsde terug. Hij verdween, ik bleef.
Niettemin ietsje later brak een lichtflits (van de Mount Blanc nota bene) mij volledig open. Het nam bezit van me, opende de ruimte en ik gleed de tijd- en ruimteloosheid in, tot de stem van de dokter me terug in het hier en nu trok.
Het onvoorziene, ondoordachte en onverwachte van een dergelijke gebeurtenis geeft onweerlegbaar aan dat je Het niet kunt bewerkstelligen, oproepen, verdienen, betrachten. Het valt buiten de invloedsfeer van de wil. Kortom, Het overvalt je.
En wanneer de Grote Overvaller plotseling de ommuring van de versterkte burcht die "Ego" noemt, compleet inneemt en met de eerste aanvalsgolf de muren sloopt, blijft er geen spaantje Ego meer over. De bekrompenheid en ingeslotenheid van de burcht heeft plaats gemaakt voor de allesomvattende omgeving. Het Ik heeft de plaats geruimd voor het Al.
Wanneer Het zich aanmeldt, kun je 2 richtingen uit. Ofwel verzet je je maximaal tegen dit Het, ofwel geef je je er volledig aan over. Totale overgave vereist evenwel vertrouwen om onszelf compleet los te laten en over te leveren. Er is een drempel waar ik me nog kan tegenhouden, maar eens de drempel overschreden ben ik volkomen hulpeloos overgeleverd aan de val in het Ongewisse. Het Ongewisse is het ongewetene, het Ongekende. De drempel overschrijden vereist vertrouwen, oervertrouwen dat de val uiteindelijk een bodem kent. Zoals deze haiku het uitdrukt:
in de leegte valt
elk herfstblad vertrouwend op
de dragende grond
"Overgave" wordt steeds vergezeld door "Vertrouwen". Ze lopen hand in hand en worden gekenmerkt door volledige ontspanning en aanvaarding van wat zich aanmeldt. Het is aan het bewuste willen en betrachten een halt toeroepen, de controle volledig achter je latend.
In de zen-praktijk zitten we stil. In dit stilzitten geven we ons over aan het stil zitten. Het wezenskenmerk van overgave is dat het een act is die nooit vanuit onszelf met bewuste wil kan starten. Ik kan me niet gewild overgeven zoals ik niet gewild verliefd kan worden. Het overvalt me. Elke wilsbetrachting werkt averechts.
Er is evenwel een eerste stap die ikzelf zet maar waar ik nadien volmondig moet toegeven dat ik er niets aan kan toevoegen om Het te bewerkstelligen. De eerste stap is de wil om te gaan zitten. Nadien houdt mijn invloedsfeer op. Ik heb geen idee of dit stilzitten uiteindelijk zal leiden tot waarlijk stilzitten. Wanneer het zuiver stilzitten wordt, ben ik me daar niet van bewust. Elk bewustzijn dat ik zou hebben dat "ik zuiver zit", is een retrospectieve gedachte die het stilzitten ogenblikkelijk neutraliseert en boycot. Alleen wanneer ik volledig samenval met dit stilzitten verdampt het Ego en ben Ik verdwenen. Alles verdwijnt en de normale zittijd van 30 minuten verschrompelt soms tot een psychologische tijd van 5 minuten. Waar was ik? Wat is er met de tijd gebeurd?
Zo wordt de zen-praktijk een oefening waarbij we leren te aanvaarden, bewust te worden en los te laten. Maar bij het loslaten moeten we nog een niveau dieper of verder gaan en ook het willen loslaten loslaten. We geven ons m.a.w. volledig over aan elk moment zoals het zich aandient: geen gevoelens hebben is oké, wel gevoelens hebben is oké, geen gedachten hebben is oké, wel gedachten hebben is oké, geen rust vinden is oké, wel diepe rust voelen is oké. Alles is oké. Het is zelfs ook oké wanneer het niet-oké is. Zelfs willen en betrachten is ook oké.
Zolang er een “ik” is dat iets wilt, krijg je de onoverbrugbare breuk tussen enerzijds de oever van “controle” waar het “ik” nu staat en de andere oever “overgave” waar geen “ik” meer is. Zonder “ik” blijkt er geen oever te zijn, laat staan een brug. De andere oever is deze oever, als we dat maar wisten.
mocht men echt beseffen
dat er op aarde
voldoende geld en voedsel is
voor iedereen
het zinloze najagen van de horizon
zou plaatsmaken
voor het groene gras
aan déze kant van de oever
het gevecht naar “meer”
zou eindigen
in de vrede van “genoeg”
Een grote leermeester in zen is de pijn die onvermijdelijk opborrelt na langdurig zitten. Jawel, ook bij Oosterlingen zoals Japanners, Chinezen, Koreanen... Hoe gaan we ermee om? Als metafoor voor de moeilijkheden in het leven die we kunnen tegenkomen, kan het tellen. Vechten we tegen de pijn of geven we ons eraan over? Mijn ervaring is dat elke betrachting om de pijn te verzachten net het omgekeerde effect heeft omdat we de spieren op één of andere manier verkrampen als vergeefse poging om de pijn weg te jagen. Overgave door acceptatie maakt het mogelijk om ons te ontspannen waardoor de pijn vermindert.
Let wel, en laat ons realistisch blijven, elke persoon heeft zijn maximale pijntolerantiedrempel (een prachtig woord voor de scrabble) die niet zomaar consequentieloos overschreden kan worden. Hier wil ik toch verwijzen naar de laatste woorden van de Boeddha: "Wees een lamp voor jezelf." M.a.w. zorg goed voor jezelf.
Zen-meditatie als oefening waarbij we leren los te laten, kan ook - 180 graden omgedraaid - gezien worden als de volhardende dagdagelijkse oefening om extreem te willen. Zo extreem willen dat uiteindelijk de grens van volhouden wordt overschreden en we niet anders meer kunnen dan opgeven. Zoals je iemand kunt vragen krampachtig met alle macht een vuist te maken en dit extreem geperst vol te houden totdat je niet anders kunt dan opgeven waardoor de vuist zich ontspannen opent. Opgeven is de bron en het geboortemoment van overgave. Overgave kan evenwel nooit een opgave zijn. Ik herhaal: “je kunt je niet inspannen om verliefd te worden”. En je kunt je ook niet inspannen om ontspannen te geraken.
Als het geen opgave is, wat is het dan wel?
Een onverwacht geschenk!
Een proces, gebeurtenis, woord, gebaar, activiteit... kan zo overdonderend zijn dat het het “ik” wegblaast omdat een zin, een gebaar, een situatie, een... je volledig grijpt bij je nekvel en je zelfs compleet overspoelt. Jij hebt er geen greep meer op want het grijpt jou. Hiervoor moeten we bodemloos vertrouwen hebben dat “ het geen greep meer hebben” juist de ingangspoort is tot de totale vrijheid en vreugde. Je wordt gegrepen en je verliest alle houvast. Maar alle houvast verliezend word je gedragen door iets wat sterker is dan jezelf en jezelf overstijgt. Je kunt het benoemen met allerhande termen en benamingen. Sommigen noemen het hemels. Anderen noemen het goddelijk of Genade. In zen-termen spreekt men over Tariki of “Andere Kracht” die je overspoelt en het “ik” begraaft onder een laag van... (laat ons soms de dingen maar beter niet benoemen).
Ditzelfde doet zich voor bij de koan-praktijk. Niet jij kunt de koan begrijpen. Dit is de ongewilde eerste reflex waarbij we met ons denken proberen het antwoord op een koan zoals - ik zeg maar wat voor de vuist weg - "wat is de kleur van God" te pakken te krijgen. Je kunt het niet te pakken krijgen. De koan pakt jou uiteindelijk. Het laat je in het begin alle kanten van je geest zien totdat je het verstandelijk opgeeft want het antwoord is niet jouw antwoord maar de koan die zichzelf beantwoordt. De koan is letterlijk onbegrijpelijk want ongrijpbaar. Uiteindelijk slokt de koan je verstand op en stijgt er onverwacht een antwoord op. Wat ikzelf hieruit leer is meer en meer te vertrouwen op mijn aangeboren intuïtie en ondoordacht handelen.
Wanneer je volledig gegrepen wordt, word je 'vol-ledig'. Het “ik” is compleet uitgehold en een Kracht groter dan jezelf neemt het over. Het is zoals een mysticus ooit zei:"Slechts wanneer ik van binnen volledig leeg ben kan God binnenkomen." Je wordt 'enthousiast'. Enthousiast: een prachtig woord afkomstig van het oud-Grieks dat betekent “God in Jou” (“en” betekent “in” en “thous of theos” betekent “god”). Het Goddelijke Vuur brandt in jou. Gegrepen heb je het niet kunnen aansteken en kun je het ook niet doven. HET gebeurt buiten je wil om en je kunt het alleen maar ondergaan.
De allereerste kus
door jouw ogen
werd een licht in me geboren
ogenblikkelijk uiteenspattend
versplinterde het me volledig
ik werd vol ledig
samenvallend met het bodemloze Niets
versmolten in de handeling
verdween jij samen met mij
in
de oneindige ruimteloosheid
en de voortdurende tijdloosheid
jou aanrakend
raakte ik de Oneindigheid aan
Meegesleurd door de draaikolk geef je je volledig over aan de trekkrachten waardoor je in de diepte meegezogen onder water moeiteloos van de draaikolk kunt wegzwemmen. Van zodra het “ik” weer opdaagt en commentaar heeft op het gebeuren eindigt overgave ogenblikkelijk. In het voorbeeld van de draaikolk zouden we paniekerig met onze armen beginnen molenwieken waardoor we vergeefse moeite genereren en uiteindelijk vermoeid letterlijk en figuurlijk het onderspit delven.
Hier wordt duidelijk dat in dit zich overgeven accepteren een belangrijke voorwaarde vormt. Kunnen we ook hier een niveau dieper gaan en ook het niet-accepteren accepteren? Kunnen we accepteren dat ons leven zoals het nu is goed is zoals het is? Zelfs wanneer we het einde van de tunnel niet zien? Hoe meer we dit kunnen hoe meer we ons kunnen overgeven aan elk moment zoals het is. Je leeft een leven vol overgave.
Niet verwonderlijk dat in de 10 zen-plaatjes van de os van Kakuan (die de ontwikkelingsfasen van een zen-leven uitbeelden) het laatste plaatje die van de zen-meester(es) is die op het marktplein staat en daar het volle leven leeft niet gehinderd door wie of wat dan ook. Temidden van het gejoel en de kleuren en de wriemelende massa staat h/zij daar en gaat volledig op in het drukke marktleven en leeft zijn/haar eenvoudige leven.
Let wel dat de voorgaande paragrafen omtrent accepteren helemaal geen vrijbrieven vormen om alles te accepteren zoals het is en wat men soms in bepaalde zen-kringen ook vrij dogmatisch propageert: “Het is wat het is. Laat de zo-heid de zo-heid zijn. En accepteer het hier-en-nu zoals het is.”
Daar, tegenover alle onrecht schreeuw ik uit dat het niet is wat het is en als ik het kan, schop ik het weg en verander ik het ogenblikkelijk (voorzover ik kan en met mijn gehele inzet). In dit schreeuwen accepteer ik een onbedwingbaar opborrelen van emoties en laat ik mijn vrijheid de vrije loop. Ik wil niet accepteren wat Corby Schapelle is overkomen in Bali. Nooit! En ik zal er alles aan doen opdat gerechtigheid zal geschieden.
Mijn lachen wil men wel zien. Maar mijn schreeuwen en tieren? Een munt heeft twee zijden en we willen doorgaans alleen maar de mooie kant zien: overgave aan het goddelijke, overgave aan het wonderlijke. Ja, mooi ... maar OOK overgave aan woede, verdriet, verzet, ...
We kunnen onmogelijk onszelf voor de helft qua gevoelens amputeren. Een leven vol overgave omvat overgave aan alle kleuren, geuren, mensen, dieren, gevoelens, gedachten, ... Het is alles wat je doet zoals een kind speelt, volledig opgaand in het spel. Maar het is ook je overgeven aan bvb. het opborrelende verdriet en de tranen tranen laten zijn.
spontaan rolt een traan
uit niets tevoorschijnspringend
en streelt zacht mijn wang
Een leven vol overgave zou ook wel eens kunnen betekenen dat je je gave “overgeeft”, dat je meer van je gave geeft dan wat de goegemeente normaal van je verwacht. Me volledig gevend zonder een richting of doel uit te willen in het hier en nu overstijg ik mezelf: de woorden vallen spontaan uit de pen, het artikel schrijft zichzelf, het schilderij schildert zichzelf, in de speech vallen de woorden als vanzelf van de tong, gedachten denken zichzelf. En zoals iedereen die gegrepen werd, weet, gaat het proces zijn eigen gang en bijna altijd in de richting(en) die je niet verwacht had en soms of doorgaans ook niet gewild had. Dat is het wonderlijke en het totaal autonome van het Proces.
HET gaat zijn eigen richting uit en je kunt alleen maar meedrijven zoals een herfstblad zich verzetloos laat meevoeren met de stroming. Je kunt je natuurlijk ook verzetten maar dan stremt het proces en ben je bijna letterlijk een sta-in-de-weg om te laten gebeuren wat moet of wil gebeuren.
Laat ik als afsluiter toch het ontroerend verhaal vertellen van een zen-vriendin wiens moeder op merkwaardige wijze stierf. Als getuigenis van overgave en vertrouwen kan het een lichtbaken zijn voor ons allen. Haar moeder stierf met een grote glimlach en met open armen alsof ze de andere zijde verwelkomde en zonder vrees dit leven wou en kon achterlaten, zichzelf volledig overgevend en loslatend. Daarom ook dit slotgedichtje:
mocht ik komen te sterven
dan wil ik volledig opgaan
in de ogen van mijn Grote Geliefde
in het volste vertrouwen dat wat komt
niet de Grote Duisternis is
maar het Uiteenspattende Grote Licht
waarbij ik de ankers
van Lichaam en Geest
voorgoed achter me laat
en bodemloos diep vallend
me vol vertrouwen overlever
aan mijn Oerbron
die mij roept
om mijn Pad elders verder te zetten
en mocht ik
ondanks dit alles
in mijn stervensuren
doodsangsten uitstaan
en schreeuwend, vloekend en van me afschoppend
in afgrijzen
de Grote Duisternis inglijden
dan hoop ik dat dit sterven
een uitnodiging wordt voor alle anderen
om reeds in dit leven
vrede te vinden
in de Grote Dood
Ik wens hier elke lezer zijn/haar leven te kunnen leven in volle overgave voor wat zich aandient en in het volle vertrouwen dat uiteindelijk "alles goed komt".
