Er is maar één ogenblik waarin we leven en dit ogenblik is altijd het hier en nu. Het jammere is evenwel dat we geneigd zijn dit ogenblik geen blik waardig te gunnen omdat we erover zien. En dit erover zien, ontstaat doorgaans door een soort chronisch dagdromen dat ons voortdurend achtervolgt zonder dat we het in de gaten hebben: ons eigen eigenste denken. Er over zien is denken, een waas dat we voortdurend in ons hoofd optrekken. We leven vrijwel steeds in onze gedachten en daardoor in het oprakelen van het verleden en het plannen in de toekomst waardoor we letterlijk en figuurlijk uit het oog verliezen wat zich vlak voor onze ogen afspeelt.
Een mooi voorbeeld hiervan vormt het gedichtje “het klooster van Drongen”.
Hoewel we dus vrijwel steeds denken, leven we toch gedachtenloos en is ons denken levensloos. Tussen het denken door schiet de buitenwereld soms binnen. Je ziet de werkelijkheid eventjes zonder vervorming, glashelder maar vluchtig en alles sluit zich terug. Wat we, in het doorbreken zien, is het sprankelende van het oorspronkelijke, het wonderbaarlijke van het alledaagse, het frisse, onuitputtelijke, oneindige, onuitspreekbare van dit kleine moment…
Haiku’s zijn korte neerslagen van ervaringen, vingerwijzers die de richting aangeven waar het denken een kortsluiting kende. Het zijn feitelijk “poortloze poorten” omdat we de onzichtbare drempel van het niet-denken overschreden hebben. Oorspronkelijk in Japan ontwikkeld, is een haiku een geconcentreerde vorm (“kleine gedichtjes”) van een bepaalde belevenis, zintuiglijke indruk, gemoedsgesteltenis, herinnering uit het verleden …
Overtollige, nietszeggende woorden, die een gedicht zouden kunnen opvullen zonder evenwel iets wezenlijks toe te voegen, worden meedogenloos verwijderd. Men tracht dus deze nietszeggende woorden te vermijden en eventueel te schrappen.
| 5 | Één, twee, drie, vier, vijf |
| 7 | Meelezend tel je zeven |
| 5 | En nu weer die vijf |
Dit is het haiku-corset bestaande uit 3 zinnen, respectievelijk gevuld met 5, 7 en weer 5 lettergrepen.
Het is helemaal niet gemakkelijk om een ervaring in het haiku-corset van slechts 17 lettergrepen te krijgen zonder dat de essentiële ervaringscomponenten eruit dreigen te puilen. En het gehele proces van “corset-trekken” bestaat er dan ook in te komen tot de kunst van “beter-door-minder” en walgt van het “meer-waardoor-minder”. De haiku staat of valt bij haar essentie !
Toen men Issan, een Westere Zen-meester vroeg wat het wezenlijke van de zen-kunst was, antwoordde hij heel kort:” Niets teveel !”.
Dit proces is als het slijpen van een ruwe diamant waarbij alle onzuiverheden worden weggeveild tot je een zuivere steen overhoudt waardoor je er ook helder door kunt kijken en waarbij de diamant nu een gehele nieuwe wereld opent en openbaart omdat hij nu doorzichtig en helder geworden is waar hij voordien ondoorzichtig en troebel was. Je ziet hoe ik hier verval in herhalingen.
hoe doodeenvoudig
verscheen vandaag de lente:
een zachtblauwe lucht
(Issa)
Photo taken during Santiago de Compostela Pilgrimage 2007
Haiku’s zijn m.a.w. kristallen van raadsels, uitdrukkingen van deze mysteries en verwonderingen die men in het dagdagelijkse leven tegenkomt. En waar het mysterie dient verwoord, doet men er beter aan het zwijgen te behouden of de mond halfopen te houden in een toestand van stilmakende verwondering. Als er dan al woorden uitvallen, zijn het er maar weinige … maar wel veelzeggende en uiteindelijk niet-verklarende. Het mysterie, dat het leven uiteindelijk is, kan immers niet verklaard worden maar slechts aangeduid met wauwelende woorden in een poging om iets van deze verwondering door te geven aan de lezer.
Hoe deze pers- of versvorm nu ontstaan is, is bijzaak. Laat het volstaan hier te wijzen op de Japanse evolutie doorheen de eeuwen heen die tenslotte uitmondde in deze vorm van corsettage waardoor men steeds gedwongen blijft door te stoten tot het essentiële en aan bijkomstige dingen voorbij moet gaan om geen afbreuk te doen aan het mysterie.
Laat het ook volstaan hieraan toe te voegen dat deze walging voor een teveel aan woorden oorspronkelijk voortspruit uit het Zen-Boeddhisme dat actie zonder meer beoogt en inhoudsloze woorden schuwt als de pest. Dit wil echter geenszins zeggen dat men in Zen woorden zonder meer schuwt. Ook in het verleden heeft men bv. haiku’s gebruikt als antwoord op het onverwoordbare.
Toen men Onitsura vroeg wat de betekenis van Zen was, antwoordde hij met een haiku:
daar staat in mijn tuin
een kleine camelia
zo wit te bloeien
(Onitsura)
En er wordt beweerd dat Basho’s Zen-meester, Butcho, hem als leerling aannam, nadat hij deze haiku had gelezen en Basho prees omwille van het realisme ervan.
roze hibiscus
in bloei langs de landweg ! maar
mijn paard at hem op
(Basho)
Je zou dus kunnen zeggen dat het uiteindelijke oogmerk van de haiku erin bestaat alleen het merg aan de lezer te geven waarbij de lezer weinig of geen ruimte wordt gelaten voor fantasie, associëren of fantaseren. De haiku geeft alleen maar “dat wat is” weer !
elf ridders rijden
door een snijdende sneeuwstorm
geen wendt het hoofd af
(Shiki)
Tegelijkertijd zou je met evenveel recht kunnen stellen dat de dichter de lezer genoeg ruimte laat tot associëren en fantaseren. De kunst van de haiku-schrijver bestaat er dan ook in een ketting van associaties teweeg te brengen d.m.v. een minimum aan woorden of beter gesteld een gehele belevingswereld tevoorschijn te toveren door één woord uit te spreken. De volgende haiku van Basho, geschreven ergens hoog in de bergen bij een bekend Middeleeuws Japans slagveld, illustreert dit:
gras van de zomer !
van dappere krijgsmansdromen
blijft dit slechts over
(Basho)
In dit tevoorschijn toveren van een gehele belevingssituatie, imaginair of herinneringsmatig, tracht de dichter de lezer dichter te krijgen bij de inhoud van de haiku. Of anders uitgedrukt, tracht de haiku-dichter de lezer in het hier-en-nu te trekken van de haiku of het toen-en-dan van de haiku naar hier-en-nu te trekken alsof zich nu voor de ogen van de lezer afspeelt wat er toen te gewaarworden (te horen, voelen, ruiken, denken, zien, enz…) viel.
Als je dus leest met de juiste instelling is het alsof je tegelijkertijd meekijkt, meeluistert, meevoelt, meedenkt, mee-ontdekt, enz… samen met de dichter, alsof je vanachter zijn rug meekijkt terwijl hij de haiku opschrijft.
al schrijvend moet ik
erkennen dat ook deze
zinnen niet deugen
Al lezend moet je inderdaad toegeven dat de inhoud van deze haiku maar povertjes is. Maar dat wordt dan ook juist beweerd. Dus al lezend word je ogenblikkelijk met dit feit geconfronteerd. Het hier-en-nu kan niet hierer-en-nuer zijn.
Bovendien staat deze haiku hier ook voor een meer zinnige reden. Sommige lezers die reeds vertrouwd zijn met haiku’s, zouden mogelijks weleens de gedachte kunnen hebben dat de vorige haiku hier ten onrechte in vermeld werd omdat zij het etiket “haiku” niet op haar label kan en mag schrijven. Het is juist dat Japanners een gedicht als haiku erkennen wanneer de inhoud natuurbeschrijvingen aanraakt en wanneer men uit één van de zinnen (technisch doorgaans de eerste) het seizoen kan uithalen.
Japanners, uitgekiend als ze zijn, maken nog andere classificaties die ik hier eventjes wil aanstippen. Zo is, diagnostisch gesproken, de volgende haiku een senryu. Een senryu is spottend of, in meer moderne termen, een cartoon in versvorm.
deze zen-priester
- hoever is zijn verlichting ? –
begint te sparen
(anoniem)
Aangezien het kwetsende of spottende voor niet-zennisten vrij moeilijk te begrijpen valt, geven we hier toch een ander voorbeeld dat door vrijwel iedereen ogenblikkelijk begrepen wordt:
stapelende wolken
ik moet het wel begrijpen
hoe klein mijn liefde is
(anoniem)
Ikzelf heb me geen enkel corset willen aanmeten dat mijn adem zou kunnen afsnijden, tenzij de maten 5-7-5. Hier en daar zul je tellend een kleine variant vinden (5-8-5 of 5-7-6). Deze varianten zijn uitzonderlijk en bevestigen de regel. Het corset moet niet altijd dichtgesnoerd worden en dichterlijke vrijheid is … soms gemakkelijk.
Haiku’s kunnen lezen is op zich een kunst. De vergelijking met een sommelier en het proeven van wijn dringt zich hier op. Of je proeft maar raak zoals een drinkeboer die niet meer proeft wat hij naar binnenzwelgt. Of je bent een fijnproever die een kleine hoeveelheid van het goddelijke vocht op de tong laat gedijen en tracht er zo lang en zo intens mogelijk van te genieten. De fijnproever ziet het goddelijke drankje dan ook als een pissend engeltje dat zich eventjes op de tong nestelt. De drinkeboer van zijn kant ziet de goddelijke drank als een openstaande kraan van een biervat dat de tong geeneens beroert maar rechtstreeks het keelgat induikelt.
Haiku’s zijn pissende engeltjes … maar ze hebben gedaan met pissen vóór je het beseft. Vóór je begint met er één te lezen, ligt het al achter de rug. Nauwelijks aangevat met lezen, is het lezen al gedaan.
haiku’s zijn dropjes:
ze smaken zoet in de geest
en zijn té snel op
Het is dan ook niet verwonderlijk dat Japanners steeds de gewoonte hebben een nieuwe haiku tweemaal vlak achter elkaar te lezen om de geest de kans te geven na het eerste oppervlakkige lezen de tweede maal alles eruit te puren wat erin zit. Met diezelfde open geest zul je merken dat het herlezen van diezelfde regels bijkomende of andere betekenissen oproept die de eerste maal over het hoofd gezien werden.
Laat staan dat we het zouden hebben over de hongerende dorst naar zwelgen waardoor je ze allemaal in één ruk uitleest. Dit boekje heeft immers geen doel. “Het” is niet te zoeken in of op het einde van dit boekje. “Het” is te vinden op elke bladzijde, bij elke haiku als stiltemoment van genieten, mysterie, verwondering, overpeinzing, enz… Lees ze daarom ook beperkt tot hoogstens een paar of een reeks per dag. Lees het van voor naar achter, van achter naar voor, van midden naar begin, van midden naar einde, van boven naar onder, van onder naar boven, van telkens nieuwe naar telkens de reeds gelezene. Hoe je ook leest, ondersteboven of binnenstebuiten, doet er niet. Als je het maar doet als fijnproever.
Een haiku, hoewel de Japanse betekenis hiervan zonder meer “versvorm” is, zou je uit elkaar kunnen trekken en dan krijg je twee woordjes: “hai” en “ku”. In het Nederlands vertaald klinkt het dan als “dag koe”.
“Hai” is de Japanse uitroep voor “ja” en “ku” wordt steeds vertaald als “leegte”. Haiku is dus “ja-leegte” of het verwelkomen en uitnodigen van de leegte. En wel die leegte die door en danzkij de dingen verschijnt. Nu is dit een taalkundige vondst waar ik mijn hand (en zeker niet mijn linkerhand want ik ben linkshandig) geenszins voor in het vuur wil leggen, maar ik vond het zelf mooi gevonden omdat het verwijst naar één van de meest raadselachtige paradoxen dat “leegte vorm is en vorm leegte”. Een variant hiervan is dat het wonderlijke niet in het bijzondere ligt maar in het alledaagse.
De meeste haiku’s werden geschreven in 1991-1992 maar overspannen nu reeds 11 jaar. Ze vormen een selectie en werden gegroepeerd rond een bepaald thema. Normaliter worden haiku’s gegroepeerd volgens seizoen. U weet wel: lente, zomer, herfst en winter en oorspronkelijk dacht ik eraan een vijfde, de “seizoenlozen” toe te voegen. Maar dan zou ik helemaal niet aan 108 titels kunnen komen. Vandaar de mogelijks voor jou warrige en chaotische indeling maar ik hoop dat de indigestie bij gulzig lezen hierdoor vertienvoudigd wordt.
Haiku-dichten is iets wat iedereen kan. Het veronderstelt in het begin gewoon proberen en vertrouwd raken met het tellen van lettergrepen. En zoals alle kunst vergt het doorgezette oefening. Je kunt het op elk moment doen en zeker wanneer je je in de natuur bevindt of zich iets opmerkelijks voordoet. En opmerkelijks hoeft niks speciaals te zijn. Het is immers gewoon dat wat je opmerkt.
Op sommige ogenblikken zul je opmerken dat haiku’s je geest binnendwarrelen of dat een idee omtrent een haiku opduikt waar je dan aan moet sleutelen. Soms heel veel sleutelen, soms is het direct raak en klaar. Mijn overtuiging is het dat het de Grote Geest (de Manitou van het Boeddhisme of de Heilige Geest van het Christendom) is die onze gedachten ingeeft. De Advaita (een stroming in het Hindouïsme) stelt zelfs expliciet dat het het ego is dat zich het denken toeëigent terwijl het denken zichzelf denkt (hoezeer we ook mogen denken dat we zelf denken) en we niets anders kunnen denken dan wat we denken. Bij het schrijven van haiku’s en deze gedichten heb ik meermaals meegemaakt dat de woorden zich vanzelf aandienden. Uiteindelijk zijn mijn mijn gedachten niet mijn gedachten en behoren ze de mensheid toe.
Tot slot kan ik hier alleen nog maar zeggen dat, als de haiku uiteindelijk dan toch een punt van stilte is in het voorstromende hier-en-nu, laat me, dit principe indachtig, dan nu ook zwijgen om de haiku’s voor zichzelf te laten spreken in plaats van voort te blijven wauwelen.
